Bệnh lao là gì? Những vấn đề cần biết về bệnh lao

Bệnh lao là một căn bệnh phổ biến ở nước ta, bệnh chủ yếu ảnh hưởng đến phổi do vi trùng lao gây nên. Bệnh lao lây lan dễ dàng ở những nơi có người tập trung đông người hoặc nơi có người sống trong điều kiện đông đúc thông qua giọt bắn (ho, hắt hơi hoặc hát). Có nhiều phác đồ và nhiều loại thuốc điều trị lao nhưng cũng có một số trường hợp đáp ứng kém với các loại thuốc này.

Tìm hiểu chung bệnh lao

Bệnh lao là gì?

Bệnh lao là tình trạng bệnh lý do vi khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis (MTB) gây ra, biểu hiện các triệu chứng lâm sàng như ho, khạc đờm, sốt, đau ngực, khó thở, mệt mỏi, sụt cân,… hoặc cận lâm sàng tìm thấy vi khuẩn lao qua soi, nuôi cấy hay các kỹ thuật sinh học phân tử hoặc có bằng chứng mô bệnh học hoặc được chẩn đoán dựa vào lâm sàng (không có bằng chứng vi khuẩn).

Vi khuẩn lao nguy hiểm vì chúng có khả năng trốn tránh hệ thống miễn dịch của cơ thể một cách tuyệt vời. Vi khuẩn có một bề mặt độc đáo, gần như không thể xuyên thủng, giúp bảo vệ vi khuẩn khỏi sự tấn công của hệ thống miễn dịch và kháng sinh. Ngoài ra, vi khuẩn còn được trang bị một lượng lớn protein được tiết ra để thao túng và khéo léo né tránh hệ thống miễn dịch. Tuy đại thực bào chuyên tiêu thụ các vi sinh vật có hại nhưng vi khuẩn lao vẫn tồn tại và nhân lên bên trong đại thực bào. Cuối cùng, đại thực bào chứa đầy vi khuẩn và chết. Các đại thực bào khác lại lao vào để loại bỏ tế bào chết và đến lượt chúng bị nhiễm vi khuẩn lao.

Phổi là vị trí thường gặp nhất của lao. Ngoài ra các cơ quan khác cũng có thể nhiễm lao như thận, gan, cơ tim, bộ phận sinh dục, hạch bạch huyết, xương và khớp, da,...

Triệu chứng bệnh lao

Những dấu hiệu và triệu chứng của bệnh lao

Chỉ một tỷ lệ nhỏ người nhiễm lao sẽ mắc bệnh lao và có triệu chứng đặc biệt rõ hơn ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Bệnh lao xảy ra khi vi khuẩn sinh sôi trong cơ thể và ảnh hưởng đến các cơ quan khác nhau. Các triệu chứng bệnh lao có thể nhẹ trong nhiều tháng, khó chẩn đoán ngay, nên rất dễ lây bệnh lao sang người khác mà không hề hay biết. 

Các triệu chứng thường gặp của bệnh lao là:

• Ho kéo dài (đôi khi có máu);
• Đau ngực;
• Mệt mỏi, chán ăn;
• Sụ cân;
• Sốt về chiều, sốt kéo dài trên 2 tuần;
• Đổ mồ hôi đêm.

Ngoài các triệu chứng toàn thân kể trên, người bệnh có thể gặp các triệu chứng khác tùy thuộc vào bộ phận nào của cơ thể bị ảnh hưởng bởi bệnh lao. Nếu bệnh lao đã lan sang một bộ phận khác của cơ thể như các tuyến (hạch bạch huyết), xương hoặc não, bạn cũng có thể có các triệu chứng như:

• Đau nhức cơ thể;
• Khớp hoặc mắt cá chân bị sưng;
• Đau bụng hoặc vùng chậu;
• Táo bón;
• Nước tiểu sẫm màu hoặc đục;
• Đau đầu;
• Phát ban ở chân, mặt hoặc bộ phận khác của cơ thể.

Đôi khi bạn có thể mắc bệnh lao trong cơ thể nhưng không có triệu chứng. Đây được gọi là bệnh lao tiềm ẩn. Nếu bạn mắc bệnh lao và có các triệu chứng thì đó được gọi là bệnh lao đang hoạt động.

Ho kéo dài là triệu chứng thường gặp nhất trong lao phổi

Tác động của bệnh lao với sức khỏe

Thời gian đầu người nhiễm vi khuẩn lao thường không có triệu chứng gì. Khi bùng phát bệnh người mắc bệnh thường mệt mỏi, suy kiệt, khi điều trị thì gặp nhiều tác dụng phụ của thuốc như nôn, buồn nôn, đau sưng khớp, nổi ban, viêm gan, xuất huyết, suy thận,...

Biến chứng có thể gặp phải khi mắc bệnh lao

Lao thường gây bệnh ở phổi, ngoài ra lao có thể gây bệnh ở cột sống, thận, ổ bụng,... gây ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe tổng thể người mắc.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Đến khám bác sĩ ngay khi có các triệu chứng như ho kéo dài, sốt và sụt cân không rõ nguyên nhân vì việc điều trị sớm bệnh lao có thể giúp ngăn chặn sự lây lan của bệnh và cải thiện cơ hội phục hồi của bạn.

Nguyên nhân bệnh lao

Mycobacterium tuberculosis là một loài vi khuẩn gây bệnh trong chi Mycobacterium và là tác nhân nhân gây bệnh của hầu hết các ca bệnh lao. Vi khuẩn này lần đầu được phát hiện ra vào năm 1882 bởi Robert Koch nên còn gọi là vi khuẩn Koch. Vi khuẩn lao là một trực khuẩn gram dương với đặc tính kháng acid, kháng cồn nên được gọi là "trực khuẩn kháng acid" - AFB.

Nó có thể lây lan qua tiếp xúc gần gũi với những người mắc bệnh lao đang hoạt động. Khi người mắc bệnh lao hoạt động, họ sẽ tiết ra những giọt nhỏ chứa vi khuẩn khi ho, hắt hơi. Bạn có thể mắc bệnh lao nếu thường xuyên hít phải những giọt nước này trong thời gian dài.

Nguy cơ bệnh lao

Những ai có nguy cơ mắc phải bệnh lao?

Bất cứ ai sống ở nước ta đều có nguy cơ mắc bệnh lao vì Việt Nam là vùng dịch tễ của bệnh lý này. Nhưng nguy cơ mắc bệnh sẽ tăng cao hơn nếu bạn có yếu tố sau kèm theo:

• Là nhân viên chăm sóc sức khỏe.
• Làm việc hoặc sống ở nơi bệnh lao phổ biến hơn như viện dưỡng lão.
• Chăm sóc người thân đang mắc bệnh lao.
• Hệ thống miễn dịch suy yếu như người nhiễm HIV, ghép thận, hóa trị.
• Dưới 5 tuổi hoặc người lớn tuổi.
• Đã từng mắc bệnh lao trước đó và không được điều trị đúng cách.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải bệnh lao

Những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh lao gồm:

• Thường xuyên hút thuốc.
• Nghiện rượu.
• Nghiện ma túy.

Nghiện rượu là một trong những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải bệnh lao

Phương pháp chẩn đoán & điều trị bệnh lao

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán Bệnh lao

Để chẩn đoán bệnh lao, ngoài khai thác các triệu chứng lâm sàng, yếu tố nguy cơ mắc bệnh, khám lâm sàng và thực hiện một số cận lâm sàng. Một số xét nghiệm cơ bản chẩn đoán bệnh lao gồm:

X-quang phổi: Tổn thương dạng hang vị trí 1/3 trên của phổi là những vị trí hay gặp tổn thương lao.

Nhuộm soi trực tiếp tìm AFB: Kỹ thuật nhuộm Ziehl-Neelsen; kỹ thuật nhuộm huỳnh quang sử dụng kính hiển vi đèn LED tìm vi khuẩn lao.

Kỹ thuật sinh học phân tử:

• GeneXpert MTB/RIF, GeneXpert MTB/RIF Ultra giúp phát hiện vi khuẩn lao kháng Rifampicin (R).
• Truenat MTB-RIF DxMTB giúp phát hiện vi khuẩn lalao kháng Rifampicin.

Ngoài ra còn các cận lâm sàng khác để chẩn đoán loại trừ các bệnh lý có dấu hiệu tương tự như sinh thiết, CT Scan,...

Nếu bạn không có triệu chứng nhưng có nguy cơ mắc bệnh lao (đã tiếp xúc gần gũi với người mắc bệnh lao), bạn có thể làm xét nghiệm Mantoux hoặc xét nghiệm máu để kiểm tra xem bạn có mắc bệnh này hay không.

Một số xét nghiệm như dịch rửa phế quản giúp xác định chính xác vi khuẩn lao

Phương pháp điều trị bệnh lao

Có nhiều phác đồ điều trị lao với sự kết hợp nhiều loại kháng sinh trong nhiều tháng, kết hợp các phương pháp điều trị hỗ trợ tháng nhằm tăng hiệu quả điều trị bệnh. Ngoài điều trị nội khoa một số trường hợp cần điều trị ngoại khoa.

Nội khoa

Nhìn chung, phác đồ điều trị lao thường kéo dài 4 - 6 tháng theo một số nguyên tắc như:

• Phối hợp thuốc;
• Dùng thuốc đúng liều;
• Dùng thuốc đều đặn;
• Dùng thuốc đủ thời gian.

Kháng sinh

Bệnh lao được điều trị bằng kháng sinh đặc biệt nhằm tiêu diệt vi khuẩn lao. Các loại kháng sinh phổ biến nhất được sử dụng là:

• Isoniazid;
• Rifampicin;
• Pyrazinamid;
• Ethambutol.

Liệu trình điều trị cụ thể tùy thuộc mức độ kháng thuốc của vi khuẩn, đối tượng mắc bệnh có mắc các bệnh lý khác kèm theo như suy thận, HIV không. Bạn phải đến gặp bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn phác đồ phù hợp.

Chăm sóc giảm nhẹ

Chăm sóc giảm nhẹ rất cần cho người bệnh lao nhất là người mắc bệnh lao kháng thuốc, do gặp không ít các khó khăn do tác dụng không mong muốn của thuốc, các bệnh lý khác phối hợp tình trạng sức khỏe suy yếu, những rối loạn về mặt tâm lý, tâm thần cũng như mặc cảm và kỳ thị của những người xung quanh. Chăm sóc giảm nhẹ giúp giảm tỷ lệ bỏ trị, tăng tỷ lệ tuân thủ điều trị.

Y học cổ truyền và phục hồi chức năng

Điện châm, cứu ngải, châm tê điều trị bệnh lý thần kinh trong lao màng não hoặc đau nhức xương khớp trong lao xương khớp. Ngoài ra các biện pháp phục hồi chức năng vận động, hô hấp cũng giúp ích cho người mắc bệnh lao.

Ngoại khoa

Một số trường hợp mắc lao cũng cần điều trị ngoại khoa, cụ thể như sau:

Điều trị ngoại khoa lao phổi:

• Ho ra máu và thất bại với các phương pháp điều trị nội khoa.
• Tổn thương u lao không cải thiện sau khi kết thúc điều trị.

Điều trị ngoại khoa lao ngoài phổi:

• Lao xương khớp, lao cột sống cần loại bỏ tổn thương viêm, giảm ép tủy sống, thay thân đốt, thay khớp nhân tạo,…
• Lao màng phổi.
• Lao màng phổi biến chứng bội nhiễm gây tràn mủ màng phổi điều trị thất bại với các phương pháp nội khoa.
• Lao đường tiêu hóa, lao hạch ổ bụng gây biến chứng viêm phúc mạc, thủng ruột, tắc ruột,…
• Lao màng não gây biến chứng giãn não thất nặng.
• Lao màng tim gây hội chứng Pick.

Chế độ sinh hoạt & phòng ngừa bệnh lao

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến bệnh lao

Một số thói quen giúp hạn chế diễn tiến nặng của bệnh lao:

• Hãy xét nghiệm bệnh lao nếu bạn có nguy cơ mắc bệnh như nhiễm HIV hoặc tiếp xúc với những người mắc bệnh lao trong gia đình hoặc nơi làm việc của bạn.
• Tuân thủ liều trình điều trị lao.
• Tiếp tục khám lâm sàng hay chụp X-quang phổi (6 tháng, 12 tháng, 18 tháng và 24 tháng) sau hoàn thành điều trị lao kháng thuốc hoặc bất cứ khi nào có bất thường.

Tiếp tục khám lâm sàng hay chụp X-quang phổi theo chỉ dẫn của bác sĩ

Phương pháp phòng ngừa bệnh lao hiệu quả

Phương pháp phòng ngừa đặc hiệu

Tiêm vắc xin phòng lao BCG (Việt Nam) ngay từ khi trẻ chào đời được xem là một trong những biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất. Vắc xin BCG đặc biệt hiệu quả trong việc phòng ngừa các hình thái lao nguy hiểm, trong đó có lao viêm màng não với độ bảo vệ lên tới 70%. Vắc xin thường được khuyến cáo cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, chỉ cần tiêm 1 liều duy nhất là đã có thể bảo vệ sức khỏe trọn đời, không cần tiêm nhắc lại.

Phương pháp phòng ngừa không đặc hiệu

Một số phương pháp phòng ngừa lao như:

• Điều trị dự phòng bệnh lao ngăn ngừa nhiễm trùng trở thành bệnh ở những bệnh nhân không có triệu chứng.
• Người mắc bệnh lao nên tránh tiếp xúc với người khác, đeo khẩu trang, che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, xử lý đờm và khăn giấy đã sử dụng đúng cách để hạn chế lây lan bệnh.