Phình động mạch chủ ngực là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Phình động mạch chủ ngực (Thoracic Aorta Aneurysm - TAA) là một vấn đề tim mạch nghiêm trọng, có khả năng đe dọa tính mạng nếu không được chẩn đoán và xử lý kịp thời. Thông thường, bệnh tiến triển âm thầm và chỉ biểu hiện khi khối phình bị vỡ. Do đó, phát hiện bệnh từ sớm và điều trị đúng lúc đóng vai trò then chốt trong việc ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm, nặng nề.

Tìm hiểu chung phình động mạch chủ ngực

Động mạch chủ là mạch máu chính và lớn nhất trong cơ thể, bắt đầu từ tim và có nhiệm vụ vận chuyển máu giàu oxy đến các vùng như ngực, bụng và tứ chi.

Phình động mạch chủ ngực là tình trạng một đoạn của động mạch chủ trong lồng ngực bị suy yếu, mất tính đàn hồi và giãn rộng bất thường theo thời gian. Bệnh lý này tương đối hiếm gặp, với tỷ lệ khoảng 5,3 ca trên mỗi 100.000 người mỗi năm. Trong các trường hợp phình động mạch chủ, khoảng 25% xảy ra ở đoạn ngực, phần còn lại chủ yếu liên quan đến đoạn bụng.

Chẩn đoán phình động mạch chủ được xác lập khi đường kính của đoạn bị phình vượt quá 50% so với kích thước bình thường. Thiếu sự theo dõi và can thiệp đúng thời điểm có thể khiến túi phình vỡ, gây ra hậu quả nghiêm trọng, thậm chí đe dọa đến tính mạng.

Triệu chứng phình động mạch chủ ngực

Những dấu hiệu và triệu chứng của phình động mạch chủ ngực

Trong giai đoạn đầu, phình động mạch chủ ngực thường không biểu hiện triệu chứng rõ ràng. Nếu có, người bệnh có thể gặp phải một số dấu hiệu như:

• Cảm giác đau âm ỉ ở vùng hàm, cổ, ngực hoặc lưng phía trên;
• Khó nuốt hay đau khi nuốt, do khối phình chèn ép thực quản;
• Khàn tiếng nếu dây thần kinh điều khiển thanh quản bị ảnh hưởng;
• Ho kéo dài hoặc cảm giác khó thở khi khối phình chèn lên khí quản.

Khi bệnh tiến triển đến giai đoạn nặng, đặc biệt là lúc xảy ra biến chứng như vỡ túi phình hoặc bóc tách động mạch chủ, các triệu chứng có thể bùng phát đột ngột và nghiêm trọng, bao gồm:

• Đau ngực hoặc đau lưng dữ dội và bất ngờ;
• Chóng mặt, choáng váng;
• Khó thở, thở gấp;
• Tim đập nhanh;
• Ra nhiều mồ hôi;
• Lẫn lộn, mất định hướng;
• Rối loạn ngôn ngữ hoặc thị lực;
• Yếu hoặc liệt nửa người.

Đau ngực đột ngột, dữ dội có thể là triệu chứng của vỡ phình động mạch chủ ngực

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh phình động mạch chủ ngực

Biến chứng của bệnh trong trường hợp khối phình động mạch chủ bị vỡ, tình trạng có thể diễn tiến nhanh chóng và đe dọa tính mạng, với nguy cơ tử vong tăng lên theo từng giờ, thậm chí từng phút. Khả năng vỡ phình động mạch chủ ngực là 34% khi khối phình đạt kích thước 6 cm.

Bên cạnh đó, việc phẫu thuật điều trị cũng có thể có các biến chứng bao gồm chảy máu, đột quỵ, rối loạn chức năng phổi, rối loạn chức năng cơ tim và tử vong do phẫu thuật.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Nếu bạn gặp bất kỳ triệu chứng nào được nêu ở trên, hãy đến gặp bác sĩ để được thăm khám và xử trí kịp thời. Trong trường hợp có phình động mạch chủ ngực, việc thăm khám định kỳ và theo dõi sát sao với bác sĩ là điều vô cùng cần thiết.

Nguyên nhân phình động mạch chủ ngực

Phình động mạch chủ ngực có thể xuất hiện tại bất kỳ vị trí nào dọc theo đoạn ngực của động mạch chủ, bao gồm khu vực gần tim, phần cung động mạch, hoặc đoạn xa hơn về phía dưới lồng ngực. Một số nguyên nhân phổ biến gây ra tình trạng này bao gồm:

• Xơ vữa động mạch: Khi thành động mạch bị tích tụ mảng xơ vữa, độ đàn hồi suy giảm, khiến áp lực từ dòng máu tác động mạnh lên thành mạch, làm tăng nguy cơ phình mạch.
• Di truyền: Ở người trẻ tuổi, phình động mạch chủ ngực thường có liên quan đến các rối loạn di truyền, chẳng hạn như hội chứng Marfan, Ehlers-Danlos, Loeys-Dietz hoặc Turner. Những tình trạng này ảnh hưởng đến mô liên kết và có thể làm suy yếu cấu trúc thành động mạch.
• Bệnh viêm mạch máu: Một số bệnh lý viêm mạch, chẳng hạn như viêm động mạch Takayasu hoặc viêm động mạch tế bào khổng lồ, có thể làm hư hại lớp thành mạch, dẫn tới sự hình thành phình mạch.
• Bất thường van động mạch chủ: Người có van động mạch chủ hai lá (thay vì ba lá như bình thường) có nguy cơ cao phát triển phình mạch chủ ngực.
• Nhiễm trùng: Một số tác nhân nhiễm trùng như xoắn khuẩn giang mai hoặc vi khuẩn salmonella, nếu không được điều trị triệt để, có thể gây tổn thương thành mạch và dẫn đến phình mạch.
• Chấn thương vùng ngực: Các sang chấn do tai nạn giao thông, tai nạn lao động hoặc va chạm mạnh cũng có thể là nguyên nhân khởi phát bệnh lý này.

Tình trạng xơ vữa thành mạch là một trong các nguyên nhân có thể dẫn đến phình động mạch chủ ngực

Nguy cơ phình động mạch chủ ngực

Những ai có nguy cơ mắc phải phình động mạch chủ ngực?

Những người cao tuổi được xem là có nguy cơ mắc bệnh phình động mạch chủ ngực cao hơn so với nhóm tuổi khác. Độ tuổi trung bình phát hiện phình động mạch chủ ngực trong khoảng 56,8 tuổi (đối với nhóm bệnh TAA có tính chất gia đình) và 64,3 tuổi (đối với TAA do các nguyên nhân khác). Ngoài ra, nam giới mắc bệnh cũng chiếm đa số so với nữ giới, tuy nhiên kết quả lâm sàng bệnh của nữ thường tệ hơn.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải phình động mạch chủ ngực

Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc chứng phình động mạch chủ ngực bao gồm:

• Tuổi tác: Bệnh thường xuất hiện ở người lớn tuổi, đặc biệt là từ 65 tuổi trở lên.
• Thói quen hút thuốc lá: Các chất độc hại trong khói thuốc, nhất là nicotin, có thể làm suy yếu cấu trúc thành động mạch theo thời gian.
• Tăng huyết áp: Áp lực máu cao kéo dài dễ gây tổn thương lớp nội mạc của động mạch chủ, làm giảm độ bền thành mạch.
• Xơ vữa mạch máu: Sự tích tụ mảng xơ vữa trong lòng mạch làm giảm tính đàn hồi, khiến mạch dễ bị giãn và biến dạng.
• Tiền sử gia đình: Những người có người thân ruột thịt từng mắc bệnh phình động mạch chủ thường có nguy cơ cao hơn.
• Bệnh lý di truyền: Một số hội chứng liên quan đến mô liên kết như Marfan, Loeys-Dietz, Turner hay Ehlers-Danlos có thể làm suy yếu thành mạch, tạo điều kiện cho phình động mạch phát triển.
• Dị tật van động mạch chủ: Người có van động mạch chủ hai mảnh (thay vì ba mảnh như bình thường) bẩm sinh cũng có nguy cơ cao gặp tình trạng này.

Hút thuốc lá là một trong những nguy cơ của phình động mạch chủ ngực

Ngoài các yếu tố nguy cơ đã đề cập, rối loạn lipid máu (mỡ máu cao) cũng là một nguy cơ đáng chú ý. Nồng độ LDL-cholesterol cao trong máu có thể thúc đẩy hình thành mảng xơ vữa trong lòng động mạch, dẫn đến sự suy yếu cấu trúc thành mạch và làm tăng nguy cơ phát triển phình động mạch chủ ngực. Rối loạn mỡ máu thường đi kèm với tăng huyết áp, xơ vữa mạch và làm gia tăng nguy cơ các biến cố tim mạch nghiêm trọng như nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Do đó, việc kiểm soát tốt mỡ máu là một phần không thể thiếu trong chiến lược đánh giá và giảm nguy cơ phình động mạch chủ.

Phương pháp chẩn đoán & điều trị phình động mạch chủ ngực

Phương pháp chẩn đoán và xét nghiệm phình động mạch chủ ngực

Ở giai đoạn đầu, phình động mạch chủ ngực thường diễn tiến âm thầm, không gây ra triệu chứng rõ rệt. Tình trạng này thường chỉ được phát hiện một cách tình cờ khi người bệnh thực hiện các xét nghiệm hình ảnh như X-quang ngực trong quá trình khám sức khỏe định kỳ hoặc kiểm tra vì một vấn đề y tế khác. Nếu phim X-quang cho thấy vùng trung thất giãn rộng bất thường, bác sĩ có thể nghi ngờ tình trạng phình động mạch chủ. Vào thời điểm này, bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm hình ảnh chuyên sâu nhằm đánh giá chính xác tình trạng của hệ mạch máu, bao gồm:

• Chụp CT (cắt lớp vi tính);
• Siêu âm tim (echocardiography);
• Chụp mạch bằng cộng hưởng từ (MRA);
• Siêu âm bụng (nhằm kiểm tra xem có đồng thời phình động mạch chủ bụng hay không).

Điều trị phình động mạch chủ ngực

Nội khoa

Khi khối phình động mạch chủ ngực có kích thước nhỏ và chưa gây ra triệu chứng rõ ràng, bác sĩ thường khuyến nghị theo dõi định kỳ mỗi 6 đến 12 tháng. Mục tiêu là kiểm soát tốc độ phát triển của phình mạch, từ đó có thể can thiệp kịp thời nếu tình trạng thay đổi bất thường. Trong giai đoạn này, người bệnh cũng sẽ được kê thuốc nhằm kiểm soát huyết áp, mỡ máu và các yếu tố làm suy yếu thành mạch như xơ vữa động mạch hay hút thuốc lá.

Ngoại khoa

Phẫu thuật sẽ được cân nhắc khi:

• Đường kính khối phình lớn hơn 5,5 cm hoặc xuất hiện triệu chứng.
• Bệnh nhân có bệnh lý mô liên kết (như Marfan), van động mạch chủ hai lá, hoặc các yếu tố làm tăng nguy cơ vỡ hay bóc tách mạch – ngay cả khi kích thước phình nhỏ hơn ngưỡng 5,5 cm.

Các lựa chọn điều trị ngoại khoa hiện tại bao gồm phẫu thuật hở hoặc đặt stent qua nội soi.

Chế độ sinh hoạt & phòng ngừa phình động mạch chủ ngực

Những thói quen sinh hoạt giúp hạn chế diễn tiến của phình động mạch chủ ngực

Chế độ sinh hoạt:

• Duy trì dùng thuốc theo toa của bác sĩ;
• Kiểm soát tốt các bệnh lý nền bao gồm tăng huyết áp, đái tháo đường, mỡ máu;
• Tái khám định kỳ để kiểm tra tình trạng bệnh;
• Duy trì lối sống lành mạnh, tránh khói thuốc lá, tập thể dục đều đặn theo hướng dẫn của bác sĩ;
• Theo dõi các dấu hiệu, triệu chứng bệnh và đến gặp bác sĩ khi có các dấu hiệu bất thường.

Chế độ dinh dưỡng:

Một chế độ ăn hỗ trợ sức khỏe tim mạch sẽ giúp ích trong quá trình điều trị phình động mạch chủ ngực. Chế độ ăn nên tập trung ưu tiên các loại thực phẩm giàu chất xơ, vitamin, các chất chống oxy hóa  như rau củ quả tươi, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt. Cần hạn chế các chất béo bão hoà hay chất béo chuyển hóa trong chế độ ăn, giảm lượng muối, đường tinh luyện trong chế độ ăn hằng ngày cũng giúp hỗ trợ bệnh tim mạch.

Chế độ ăn tốt cho tim mạch là cần thiết đối với người bệnh phình động mạch chủ ngực

Phòng ngừa phình động mạch chủ ngực

Dù không có phương pháp nào đảm bảo ngăn ngừa hoàn toàn tình trạng phình động mạch chủ ngực, việc điều chỉnh lối sống lành mạnh có thể giúp làm chậm quá trình xơ vữa và giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh. Một số biện pháp nên áp dụng bao gồm:

• Kiểm soát huyết áp và mỡ máu trong mức an toàn.
• Áp dụng chế độ ăn hỗ trợ sức khỏe tim mạch, ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế chất béo bão hòa.
• Tránh xa thuốc lá, kể cả hút chủ động hay hít phải khói thuốc.
• Duy trì thói quen vận động, ít nhất 150 phút mỗi tuần như đi bộ, bơi lội, yoga, đạp xe.
• Khám định kỳ để tầm soát bệnh tim mạch, đặc biệt ở những người có tiền sử gia đình hoặc các yếu tố liên quan đến phình động mạch.

Một trong những biện pháp phòng ngừa hiệu quả là kiểm soát rối loạn lipid máu. Việc duy trì mức cholesterol máu trong giới hạn an toàn thông qua chế độ ăn lành mạnh, tăng cường vận động thể chất, tránh thực phẩm giàu chất béo bão hòa và sử dụng thuốc hạ mỡ máu nếu cần thiết là cần thiết để làm chậm quá trình xơ vữa và bảo vệ thành mạch. Ngoài ra, việc kiểm tra định kỳ mỡ máu cũng giúp phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ, từ đó có kế hoạch can thiệp kịp thời.